u bënte vërejtje fëmijëve për çdo gjë të vogël. Një pasdite, kur Hana u kthye nga puna, vuri re se një pjesë e enëve të saj nuk ndodheshin më aty ku i kishte lënë gjithmonë.
— Ku janë pjatat e mia? — pyeti ajo, duke hapur dollapin njëri pas tjetrit.
— I çova sipër, — iu përgjigj Donika me një qetësi të ftohtë.
— Për çfarë arsyeje?
— Zinin vend kot.
— Vendin tim, në kuzhinën time?
— Ja ku ia nise prapë, — tha vjehrra pa e ngritur zërin. — Gjithçka e ndan në “e imja” dhe “e huaja”.
Hana nuk iu përgjigj menjëherë. Vetëm e pa drejt në sy. Dikur, një fjali e tillë do ta kishte nxjerrë nga vetja, por tani ajo po dallonte diçka tjetër te Donika: vjehrra nuk përpiqej më t’i fshihte qëllimet. Përkundrazi, dukej sikur po i provonte me kujdes kufijtë, po shihte deri ku mund të shkonte pa u ndalur.
Atë mbrëmje, fëmijët po bënin detyrat në dhomën e tyre, ndërsa Hana përgatiste darkën. Papritur, Donika hyri në kuzhinë dhe u ul përballë saj. Në fytyrë kishte një seriozitet të pazakontë, sikur kishte ardhur e vendosur për diçka.
— Duhet të flasim, — tha ajo.
— Po të dëgjoj.
— Ti po kundërshton shumë.
— Çfarë po kundërshtoj saktësisht?
— Ndryshimet.
Hana buzëqeshi shkurt, pa humor.
— Tingëllon bukur.
— Unë po flas seriozisht.
— Edhe unë.
Donika u përkul pak përpara, duke e ulur zërin.
— Duhet ta kuptosh një gjë: familja vlen më shumë se çdo dokument.
— Sa shprehje e përshtatshme për dikë që i ka vënë syrin apartamentit të tjetrit.
Fytyra e vjehrrës u ngurtësua menjëherë.
— Askush nuk po i vë syrin apartamentit tënd.
— Vërtet?
— Sigurisht.
— Atëherë pse gjeta letra për shitjen e tij?
Për disa çaste, Donika e humbi kontrollin. Vetëm për një sekondë, por Hana e kapi atë dridhje të vogël në fytyrën e saj. Pastaj vjehrra u mblodh menjëherë.
— Ti ke kontrolluar dokumentet e burrit tënd?
— Pra, dokumentet qenkan të vërteta.
— Nuk m’u përgjigje pyetjes.
— Sepse pyetja ime është më e rëndësishme.
Donika u ngrit vrullshëm.
— Ti ke qenë gjithmonë mosbesuese.
— Kurse ju keni pasur gjithmonë një interes të tepruar për pronën e të tjerëve.
Vjehrra nuk tha më asgjë. Doli nga kuzhina me hapa të shpejtë, por për herë të parë Hana ndjeu se e kishte goditur aty ku duhej.
Të nesërmen ndodhi diçka që i vendosi të gjitha pjesët në vend. Hana u kthye nga puna më herët se zakonisht dhe, sapo hyri në korridor, dëgjoi zëra nga dhoma e ndenjjes. Donika po fliste me Bleonën. Asnjëra prej tyre nuk e vuri re praninë e Hanës, ndaj ajo ndali pa bërë zhurmë.
— Nuk mundem më, mama, — tha Bleona me një zë të tensionuar. — Banka po më merr çdo ditë.
— Qetësohu.
— Si të qetësohem? A e kupton për çfarë shumash bëhet fjalë?
— Do të zgjidhet.
— Kur?
— Shpejt.
Ra një heshtje e shkurtër. Pastaj Bleona foli më ulët:
— Po nëse Hana nuk pranon?
Hana ndjeu sikur zemra i ndali për një çast.
— Do të pranojë, — u përgjigj Donika me bindje.
— Nga e di?
— Sepse Dritani do ta bindë.
Bleona lëshoi një psherëtimë të rëndë.
— Jam lodhur duke jetuar në këtë makth.
Hana hodhi me kujdes një vështrim nga këndi i korridorit dhe, për herë të parë, e pa Bleonën ndryshe. Jo si të afërmen e përkëdhelur që kërkonte gjithmonë ndihmë, jo si gruan që shfaqej sa herë i duhej diçka, por si një njeri të frikësuar, që vërtet kishte rënë në hall të madh. Poshtë syve kishte rrathë të errët, fytyra i ishte zbehur e holluar, ndërsa duart i dridheshin aq dukshëm sa nuk mund të fshiheshin.
Pas pak minutash, Bleona u largua. Hana qëndroi gjatë në dhomën e saj, ulur pa lëvizur, duke u përpjekur të kuptonte gjithçka që kishte dëgjuar. Tani tabloja ishte bërë shumë më e qartë. Apartamenti nuk u duhej për t’i siguruar një strehë Donikës, as për ta forcuar familjen, as për ndonjë përkujdesje të sinqertë ndaj të afërmve. Arsyeja ishte shumë më tokësore dhe më e hidhur: Bleona kishte borxhe të mëdha, aq të mëdha sa nuk mund të dilte vetë prej tyre. Dikush duhej të paguante për gabimet e saj, dhe ata kishin vendosur që ai “dikush” të ishte Hana.
Në mbrëmje, ajo u përpoq të fliste me të shoqin. Dritani dukej i rraskapitur dhe i acaruar, sikur javët e fundit kishin rënduar mbi të po aq sa mbi Hanën.
— Ti di gjë për borxhet e Bleonës? — e pyeti ajo pa hyrje.
Ai ngriu në vend.
— Po. Di.
— Prej kohësh?
— Po.
— Sa serioze është puna?
Dritani nxori frymën rëndë.
— Shumë serioze.
— Dhe për këtë arsye familja jote vendosi të shesë apartamentin tim?
— Askush nuk ka vendosur asgjë.
— Mjaft gënjeve.
Ai u ngrit menjëherë, me nerva.
— Mendon se për mua është e lehtë?
— Po për mua është e lehtë?
— Ajo është motra ime!
— Kurse këta janë fëmijët e mi!
Për disa sekonda qëndruan përballë njëri-tjetrit pa folur. Për herë të parë në gjithë vitet e martesës, mes tyre u ngrit si një mur i padukshëm. Hana kuptoi papritur se Dritani ishte i copëtuar mes dy botëve: nga njëra anë kishte nënën dhe motrën, të cilat ishte mësuar t’i shpëtonte gjithë jetën; nga ana tjetër kishte familjen e tij, gruan dhe fëmijët. Dhe deri atëherë, ai nuk kishte gjetur forcën të zgjidhte. Por zbulimi më i dhimbshëm ishte tjetër: ai ende shpresonte të rrinte në dy karrige njëherësh, t’i ndihmonte të afërmit dhe, njëkohësisht, të mos humbiste besimin e së shoqes. Vetëm se tashmë kjo nuk ishte më e mundur.
Vonë atë natë, Hana doli në ballkon për të marrë pak ajër. Mendonte për fëmijët, për të ardhmen, për mënyrën se si jeta e tyre e zakonshme po shembej me një shpejtësi të frikshme. Pikërisht atëherë, telefoni i Donikës ra sërish brenda apartamentit dhe zëri i vjehrrës u dëgjua qartë edhe përmes derës gjysmë të hapur.
— Gjithçka po shkon sipas planit, — i tha ajo dikujt.
Hana, pa dashje, mbajti vesh.
— Kryesorja është që Dritani të mos ndërrojë mendje.
Pas një pauze të shkurtër, Donika shtoi një fjali që ia hoqi Hanës edhe iluzionin e fundit:
— Apartamenti gjithsesi do të duhet të shitet. Ata nuk kanë rrugë tjetër.
Hana mbylli sytë ngadalë. Jo. Rrugë kishte. Thjesht askush prej tyre nuk kishte ndërmend ta kërkonte me koston e vet. Ata tashmë kishin vendosur të sakrifikonin të ardhmen e saj. Në atë çast, Hana e kuptoi se nuk do të justifikohej më, nuk do të tërhiqej më dhe nuk do të priste më që të afërmit e burrit të silleshin me arsye. Nëse ata kishin nisur luftën për shtëpinë e saj, atëherë kishte ardhur koha të mos mjaftohej më me mbrojtje, por të vepronte.
Dy ditë më vonë, rastësisht dëgjoi një bisedë që i ngriti gjakun. Në kuzhinë, Donika, Bleona dhe teta Pranvera po diskutonin qetësisht se ku mund të shpërngulej Hana pas shitjes së apartamentit, sikur gjithçka të ishte vendosur tashmë, sikur pronarja e shtëpisë të mos kishte as të drejtën e një fjale. Atëherë Hana e kuptoi: maskat kishin rënë plotësisht.
Pas atyre bisedave të dëgjuara rastësisht në kuzhinë, Hana nuk arriti të vinte veten në qetësi për një kohë të gjatë. Tani gjithçka kishte pushuar së qeni “keqkuptim familjar” apo “periudhë e vështirë”. Para saj qëndronte një mekanizëm i ftohtë, i ndërtuar me kujdes dhe i bindur në të drejtën e vet, ku roli i saj ishte caktuar që më parë, pa e pyetur askush. Dhe pjesa më e tmerrshme ishte se këtë mekanizëm e mbante në këmbë edhe Dritani.
Mëngjesin tjetër, në apartament mbizotëronte një normalitet i çuditshëm, i shtirur. Donika përgatiste mëngjesin sikur të mos kishte ndodhur asgjë. Bleona rrinte në tryezë me fytyrë të lodhur, ndërsa teta Pranvera fliste me gjallëri për ca hollësi të parëndësishme shtëpie. Por pas asaj fasade, Hana shihte tashmë qartë diçka tjetër: pritjen. Të gjithë prisnin diçka, sikur mungonte vetëm hapi i fundit që do ta vuloste planin e tyre. Dritani i shmangej shikimit të saj, hante në heshtje dhe me një përqendrim të tepruar, sikur kishte frikë se mos i shpëtonte ndonjë fjalë e gabuar. Hana i vëzhgonte dhe, për herë të parë pas shumë kohësh, nuk luajti më rolin e “gruas së përshtatshme”. Brenda saj kishte ndryshuar diçka përfundimisht. Jo një shpërthim zemërimi, por një qartësi e ftohtë.
Pas mëngjesit, ajo priti derisa fëmijët dolën për në shkollë dhe Dritani filloi të bëhej gati për punë.
— Duhet të flasim, — tha ajo me qetësi.
Ai u ndal, sikur e dinte që më parë se çfarë do të vinte.
— Hana, ta lëmë për në mbrëmje.
— Jo. Tani.
Donika hapi ujin në kuzhinë në mënyrë demonstrative, por ishte e dukshme se po dëgjonte çdo fjalë. Hana mbylli derën e dhomës së ndenjjes dhe u kthye nga i shoqi.
— Dua të vërtetën. Të plotë. Pa shpjegime gjysmake.
Dritani u ul rëndë në divan.
— Për çfarë e ke fjalën?
— Për apartamentin. Për dokumentet. Për bisedat që bëhen pas shpinës sime.
Ai heshti gjatë, dhe ajo heshtje tha përsëri më shumë se çdo përgjigje.
— Gjërat janë më të ndërlikuara nga sa mendon ti, — foli më në fund.
Hana qeshi hidhur.
— Këtë fjali e kam dëgjuar tashmë. Zakonisht e përdorin kur duan të mbulojnë tradhtinë e dikujt.
Dritani ngriti sytë menjëherë.
— Kjo nuk është tradhti.
— Jo?
— Mami… ajo thjesht do të ndihmojë Bleonën.
— Të ndihmojë? — Hana anoi pak kokën. — Këtë e quan ndihmë ti?
Ai shtrëngoi gishtat në grusht.
— Ajo ka borxhe. Të mëdha. Nëse nuk bëhet asgjë, do të humbasë gjithçka.
— Prandaj vendosët të shisni apartamentin tim?
Dritani nuk u përgjigj menjëherë, dhe kjo ishte më e rëndë se çdo pranim i hapur. Hana eci ngadalë nëpër dhomë.
— Më thuaj të vërtetën. Që nga fillimi. Ishte plani yt apo i saj?
Ai uli shikimin.
— I mamit.
Hana ndali në vend.
— Por ti pranove.
Ai nuk foli. Dhe kjo mjaftoi.
Në atë moment, nga kuzhina doli Donika. Tani nuk po bënte më sikur nuk kishte dëgjuar. Fytyra i ishte bërë e ashpër, e mbledhur, pa maskën e zakonshme të “gjyshes së kujdesshme”.
— Mjaft me këto biseda, — tha ajo prerë.
Hana u kthye nga ajo.
— Më në fund.
— Ne po përpiqemi të shpëtojmë familjen.
— Jo, — iu përgjigj Hana qetësisht. — Ju po përpiqeni të shpëtoni borxhet e vajzës suaj me llogarinë time.
Bleona, sapo e dëgjoi këtë, ngriti kokën menjëherë.
— Unë nuk kam detyruar askënd…
— Hesht, — e ndërpreu nëna ashpër.
Por Hana nuk po shikonte më Bleonën. Sytë i kishte te Donika.
— Ju e dinit që nga fillimi se unë nuk do të pranoja me dëshirë.
— Ti po i kupton të gjitha gabim.
— Jo. Për herë të parë po i kuptoj saktë.
Vjehrra bëri një hap më pranë.
— Ky apartament duhet të mbetet në familje.
— Në cilën familje? — zëri i Hanës u bë më i ftohtë. — Në atë ku vendimet merren pas shpinës sime?
Dritani u përpoq të ndërhynte.
— Hana, mos e kthejmë në zënkë…
— Ti e ke zgjedhur tashmë anën, — tha ajo ashpër, pa u kthyer nga ai.
Fjalia mbeti pezull në ajër. Dritani nuk dha përgjigje, dhe pikërisht heshtja e tij u bë përgjigjja përfundimtare. Donika iu afrua edhe pak.
— Ti mendon se po mbron pronën tënde, por në të vërtetë po shkatërron familjen.
Hana e pa me vëmendje.
— Jo. Familjen e shkatërruat ju, kur vendosët se mund të dispononit jetën time si t’ju tekej.
Në dhomë ra një pauzë e rëndë. Atëherë ndodhi diçka që Hana nuk e priste: Bleona u ngrit papritur në këmbë.
— Mjaft.
Të gjithë u kthyen nga ajo. Zëri i dridhej, por për herë të parë në të nuk kishte atë nënshtrimin e zakonshëm.
— Mjaft u sollët sikur kjo që po bëjmë është normale.
Donika ia nguli sytë së bijës.
— Bleona…
— Jo, mama. Nuk do të hesht më.
Hana e vështroi me kujdes. Bleona bëri një hap përpara.
— Faji për borxhet është imi. Jo i saj, — tha ajo, duke bërë me kokë nga Hana. — Dhe as i Dritanit.
Pastaj e ktheu vështrimin drejt nënës.