…por shumë shpejt u përplas me realitetin.
Ideja për një film mbi rezistencën hungareze i ishte dukur si realizim i një dëshire të kahershme: xhirime jashtë vendit, pagesë në valutë të huaj, mundësia për të rifreskuar garderobën dhe madje për të blerë një makinë të huaj. Pas një periudhe të gjatë mungese, gjithçka ngjante si një rikthim i merituar në skenë.
Megjithatë, puna në atë dramë patriotike përfundoi duke e çuar drejt një tjetër krize të rëndë nervore. Ironia ishte therëse: ndërsa interpretonte një luftëtare të fshehtë që përballej me frikën dhe rrezikun, Eriola Marku vetë po mbytej në betejat e saj të brendshme. Me të mbaruar xhirimet, ajo u kthye në Durrës, ku e prisnin vite të tëra pa angazhime dhe një gjendje ankthi që sa vinte e thellohej.
Dy herë në vit, e në periudhat më të errëta edhe tri herë, bota e saj ngushtohej deri në përmasat e një dhome spitali psikiatrik. Trajtimet e kohës në Shqipëri ishin të ashpra dhe pa shumë ndjeshmëri: diagnoza të përgjithshme, terapi standarde, medikamente të forta që mpinin jo vetëm dhimbjen, por edhe vetë thelbin e personalitetit.
Ndërkohë, kolegët e saj në kinema, të painformuar për dramën që po përjetonte, nxitonin ta gjykonin.
— I ka hipur mendja në kokë, — pëshpëritej në korridore.
— Është bërë tekanjoze, — vendosnin regjisorët, duke ia fshirë emrin nga listat e projekteve.
Këshillat artistikë refuzonin kandidaturën e saj pa e ditur se pas atyre që i quanin “kapriço” fshihej një tragjedi e vërtetë njerëzore. Në teatër dhe në film nisi të qarkullonte një lloj ndalese e pashkruar: shumë e vështirë, shumë e paparashikueshme. Dhe ndërsa bashkëkohësit e saj merrnin role e çmime, Eriola merrte receta të reja dhe etiketime mjekësore, duke u larguar çdo vit e më shumë nga dritat e skenës.
Rikthimi në ekran
Një dritë shprese u ndez papritur në vitin 1967, kur Çesk Leka vendosi të sillte në ekran romanin “Jorida Myftari”. Ishte ai që i zgjati dorën Eriolës për rolin kryesor. Për dy vjet me radhë ajo jetoi pothuajse vetëm me atë personazh: faqet e librit u zverdhën nga leximi i pareshtur, ndërsa çdo ndjenjë e heroinës përthithej thellë brenda saj. Rolin e Klodian Dacit e interpretonte Marsel Gjini — ish-bashkëshorti i saj.
— Nuk e luajtëm dashurinë, e risollëm në kujtesë, — do të tregonte ajo më vonë. — Marseli më shikonte si dikur në Vlorë… dhe unë thjesht e lashë Joridën të merrte frymë përmes meje.
Filmi nuk arriti jehonën e “Fluturojnë kranet”, por për Eriolën ai rol mbeti më i çmuari i jetës. Megjithatë, edhe këtë herë kinemaja nuk iu hap siç kishte shpresuar. Pas premierës, pasuan vite të gjata heshtjeje.
Edhe përpjekja për t’u rikthyer në teatër u ndërpre në mes. Pëllumb Sala e ftoi në “Teatrin Bashkëkohor” për rolin e Ina Prendit në dramën “Të gjallët përgjithmonë”. Ajo pranoi, por shumë shpejt u thirr në një projekt filmik dhe u largua, duke lënë pas një tjetër mundësi të papërfunduar.
I vetmi ngushëllim i vërtetë mbetën mbrëmjet poetike. Kur recitonte vargjet e Gëzim Tares apo Elvana Currit, sallat mbusheshin dhe publiku përlotej. Për ta, ajo ishte ende ajo vajza e brishtë dhe e sinqertë që kishte prekur zemrat vite më parë. Gjatë atyre takimeve dukej sikur fama nuk e kishte braktisur kurrë.
Një tjetër zhgënjim
Martesa me shkrimtarin Adrian Lleshi dukej se premtonte stabilitetin dhe lumturinë e munguar, por përfundoi si një kapitull i hidhur. Ai dinte ta mahniste: buqeta madhështore, dhurata të kushtueshme, poezi të shkruara enkas për të, lavdërime të pafundme për bukurinë e saj. Ndjenjat në fillim qenë të sinqerta nga të dyja anët.
Në vitet e para, Eriola kalonte net të tëra mbi libra, përpiqej të thellonte dijet, të ishte në lartësinë e bashkëshortit erudit. Studionte filozofi, letërsi klasike, njihte muzikën e pikturën, vetëm që të ndjehej e barabartë në rrethin e tij intelektual.
Por pas kësaj fasade kulturore fshihej një boshllëk i madh. Muajt kalonin dhe shtatzënia e shumëpritur nuk vinte. Një ditë, e dëshpëruar, ajo i tha:
— Nëse nuk bëhem nënë, atëherë çfarë jam unë?
— Unë prej kohësh nuk jam burrë, — iu përgjigj ai ftohtë.
Adrian Lleshi e dinte për paaftësinë e tij për të pasur fëmijë, por e kishte mbajtur të fshehtë. Dhjetë vite martesë u shkatërruan, duke lënë pas vetëm zhgënjim dhe zbrazëti.
Lumturi e shkurtër
Mes të gjithë burrave që kaluan në jetën e saj, më enigmatiku ishte Klevis Bendo. Student i zakonshëm i kinemasë, pa ndonjë shenjë të veçantë, ai arriti të tërhiqte vëmendjen e saj në një festival filmi në Tiranë.
Këtë herë ishte Eriola ajo që hodhi hapin e parë: e ftoi për drekë, më pas për darkë. Kur u kthyen në Durrës, nuk u ndanë më. Për disa vite jetuan pranë njëri‑tjetrit, të lumtur në mënyrën e tyre…