— Teuta Toplana, — tha Eriola me zë të ulët.
— Hë?
— Faleminderit.
Teuta nuk e ktheu kokën. Vazhdoi punën me të njëjtin ritëm të qetë, duke mbyllur njëra pas tjetrës petat e vogla, të barabarta, të ngjeshura siç duhet.
— Lëvize duart, — ia ktheu. — Brumi thahet shpejt.
Në mbrëmje, pasi Endriti ra në gjumë, Eriola doli sërish në kuzhinë. Nuk kishte etje. Thjesht nuk e zinte gjumi. Kuzhina natën dukej ndryshe — më e vogël, më e heshtur, me dritën e zbehtë që binte mbi tryezë dhe me dritaren përballë errësirës së oborrit bosh.
Teuta ishte ulur aty, me një filxhan çaji përpara. As televizor, as libër, as telefon në dorë. Rrinte pa lëvizur, si të ishte zhytur në një mendim që nuk kërkonte fjalë.
— S’të zë gjumi? — pyeti Eriola butë.
— Kur kalon një moshë e caktuar, zgjohesh herët dhe fle pak, — tha Teuta. — Ulu, meqë erdhe.
Eriola vendosi çajnikun në prizë dhe u ul përballë saj.
Jashtë ishte qetësi e plotë. Llamba e oborrit kishte ditë që nuk ndizhej — rrinte e varur, e fikur prej javësh. Diku larg u dëgjua një makinë që kaloi shpejt, pastaj gjithçka u mbyt sërish në heshtje.
— Mund t’ju pyes diçka? — tha Eriola pas pak.
— Pyet.
— Atë ditë, te lavamani… thatë se e dinit vetë si dukej ajo gjë. E kuptova çfarë kishit parasysh. — Ajo vështroi duart e saj. — Nuk jeni e detyruar të përgjigjeni. Por për mua ka rëndësi.
Teuta mbajti filxhanin mes duarve, pastaj e vendosi ngadalë mbi tryezë.
— Burri im, — tha. — I pari. Babai i Endritit.
— Sa kohë?
— Pesë vjet. Pastaj u largova.
— Vetëm, me fëmijën?
— Vetëm. Me fëmijën. — Zëri i saj ishte i sheshtë, pa dridhje. — Atëherë ishte më e vështirë se sot. S’kishte ku të ankoheshe. Polici i lagjes thoshte “zgjidheni mes jush”. Të afërmit thoshin “duro”. Secili kishte hallin e vet. Unë durova… derisa nuk durova më.
— Çfarë ju bëri të ndaloni?
Teuta heshti një çast të gjatë. Vështrimi i saj qëndroi mbi sipërfaqen e tryezës.
— Më goditi përpara Endritit, — tha më në fund. — Ai ishte tre vjeç. Shumë i vogël për të kuptuar ç’po ndodhte. Por u tremb. Qëndroi pranë divanit dhe qante, me ata sytë e mëdhenj… — Ajo ndaloi për një sekondë. — E pashë dhe mendova: do të rritet. Diçka nga kjo do t’i mbetet brenda. Mund të mos e kujtojë me fjalë, por do ta ndiejë. Do ta marrë si diçka që ndodh. Si diçka të lejueshme.
Heshti.
— Këtë nuk munda ta pranoj, — shtoi me zë të ulët. — Të tjerat ndoshta do t’i kisha përballuar. Njeriu përballon shumë, nëse e bind veten. Por këtë jo.
Eriola nuk foli.
— Endriti nuk e di, — tha ajo më pas. Nuk ishte pyetje.
— Jo. Ai e mban mend babanë ndryshe: takime të rralla, telefonata në festa, një dhuratë për ditëlindje që zakonisht s’ishte tamam ajo që donte, por që ai e hapte me gëzim. Le ta mbajë kështu. Secili mban peshën e vet.
— Po ju e rritët vetëm.
— E rrita. — As mburrje, as ankesë. — Punova në dy vende: në bibliotekë gjatë ditës dhe pastruese në poliklinikë në mëngjes herët. Jetonim te nëna ime derisa ajo u nda nga jeta. Pastaj na dhanë një dhomë në konvikt, tetë metra katrorë, unë dhe Endriti. Më pas erdhi ky apartament.
— Pritët gjatë për shtëpinë?
— Katërmbëdhjetë vjet në listë. — E tha si të fliste për motin. — Por erdhi dita.
Çajniku kërciti lehtë. Eriola u ngrit, hodhi ujë të valuar në filxhanin e Teutës dhe ia afroi. Ajo bëri me kokë.
— Prandaj i fola Endritit ashtu, — vazhdoi Teuta. — Jo sepse mendoja keq për të. Por disa gjëra duhen thënë qartë. Një herë, troç. Që të jetë e dëgjuar. Që ta dijë se e shoh dhe e kuptoj.
— Ai është njeri i mirë, — tha Eriola me zë të dridhur. — Endriti kurrë nuk…
— E di, — ia preu butë. — Unë e kam rritur. E njoh. Por di edhe diçka tjetër: njerëzit ndryshojnë. Nga lodhja, nga frika, nga paaftësia për ta përballuar jetën ndryshe. Të jesh i mirë nuk është status i përjetshëm. Është zgjedhje e përditshme.
Eriola e shikoi gjatë.
— Askush nuk ma ka thënë ndonjëherë këtë, — tha më në fund. — Që do të ishte në anën time. Nëna ime më thoshte “mos e provoko”, komshia “shiko punën tënde”, shoqet heshtnin. Ndërsa ju… i folët djalit tuaj.
— Pikërisht sepse është djali im, — tha Teuta thjesht. — Dua të jetë burrë i mirë. Dhe një burrë i mirë nuk sillet ashtu.
Eriola uli sytë.
— Nuk pendoheni që ma treguat? — pyeti pas pak.
— Për çfarë?
— Për të kaluarën tuaj.
Teuta mendoi një çast.
— Jo. Gjithë jetën e kam mbajtur për vete. Nuk kam folur. Por ty ta thashë — dhe nuk më vjen keq. Ndonjëherë njeriu duhet ta dijë se nuk është i pari që ka qëndruar në atë vend. As i fundit. Dhe se ka dalje.
— Ju dolët.
— Po. — Pa patetikë. — Ishte e vështirë. Por nuk i lashë vetes alternativa tjetër.
Ajo mbaroi çajin dhe e shtyu filxhanin mënjanë.
— Shko fli, — tha. — Nesër është ditë pune.
— Teuta Toplana.
— Po?
— Jam e lumtur që jetoni me ne. Vërtet.
Një pauzë e shkurtër.
— Edhe unë, — tha ajo qetë. — Shko tani.
Në mëngjes u zgjua para të gjithëve, si gjithmonë. Pesë pa pak, ndonjëherë pesë e gjysmë, rrallë më vonë. Kaloi mbi pllakat e ftohta deri në kuzhinë dhe vendosi çajnikun në zjarr. Qëndroi pak te dritarja.
Qyteti zgjohej ngadalë. Një makinë, pastaj një tjetër. Një njeri me qen pranë hyrjes përballë — një qen i vogël, si top leshi. Dikush me çantë në shpinë, ndoshta turni i parë apo leksionet e hershme. Qielli zbardhte nga horizonti lart, në atë ngjyrë gri-blu që e ka vetëm mëngjesi i dimrit.
Mendoi se, në thelb, nuk kishte ndodhur asgjë e jashtëzakonshme. Pa një mavijosje. Pyeti djalin. I shkroi një mesazh një të panjohuri. Shtroi mbulesën e së dielës në mesjavë. Bëri petat. Folën natën në kuzhinë.
Asgjë heroike.
Thjesht nuk ktheu shpinën. Pa — dhe nuk bëri sikur nuk pa. Ndoshta kjo është pjesa më e vështirë: jo të shpëtosh, jo të organizosh, por të mos shmangesh. Të mos thuash “s’është puna ime”. Është më e lehtë të mbyllësh sytë. Është zakon i vjetër. Por të rrish përballë është zgjedhje.
E kishte bërë dikur, në një apartament të vogël, duke parë djalin trevjeçar pranë divanit. Dhe e bëri sërish tani — pa bujë, pa dramë, sepse nuk dinte ndryshe.
Çajniku fishkëlliu. Ajo e hoqi, hodhi gjethet e çajit në ibrikun e vjetër me cepin e krisur dhe e mbushi me ujë të valuar.
Pas saj u dëgjua kërcitja e derës.
Eriola hyri në kuzhinë, ende me fytyrë të ngrohtë nga gjumi, flokët e mbledhura shpejt. U ndal te pragu.
— Mirëmëngjes, — tha me zë të butë.
— Mirëmëngjes, — iu përgjigj Teuta. — Do çaj?
— Po.
Ajo nxori filxhanin e dytë dhe e vendosi pranë të parit.
Jashtë, dita ishte zbardhur plotësisht.