Vjehrra nuk duroi më dhe u fut në mes:
— Ju jeni burrë e grua. Nuk është mirë ta ndani çdo gjë në “e imja” dhe “e jotja”.
Elsa buzëqeshi lehtë. Një buzëqeshje e shkurtër, e lodhur, pa gëzim.
— Kjo shprehje është shumë e përshtatshme kur dikush do të marrë diçka pa pyetur. Por nuk ka asnjë vlerë kur bëhet fjalë për një pronë që unë e kam blerë para martesës dhe ku ju, bashkë me djalin tuaj, dje u përpoqët të fusnit edhe një njeri tjetër.
Fytyra e vjehrrës ndryshoi menjëherë. Ajo e kuptoi se biseda nuk do të sillej më rreth ndjenjave, mëshirës apo familjes, por rreth fakteve. Dhe kjo nuk i pëlqeu aspak.
— Pra kështu na sheh ti, — tha ajo me një zë të tharë. — Si të huaj.
— Djali juaj dje bëri gjithçka që unë ta shihja pikërisht kështu.
Dritani shtrëngoi grushtet.
— Mirë, pra. Kam gabuar që nuk të njoftova më parë. A mjafton kaq? Po e pranoj. Por nuk mund ta kthesh këtë në tragjedi.
Elsa e pa gjatë, pa e ndërprerë. Pastaj foli qetë:
— Ti ende nuk e ke kuptuar. Tragjedia nuk është se nuk më lajmërove. Tragjedia është se ti mendove se kishe të drejtë të mos më lajmëroje fare.
Fjalët ranë më fort se çdo britmë. Dritani heshti. Edhe vjehrra nuk gjeti ç’të thoshte.
— Do të kërkoj divorcin, — vazhdoi Elsa me të njëjtën qetësi. — Përmes gjykatës, sepse dyshoj se do të pranosh ta mbyllim shpejt dhe me marrëveshje. Nuk kemi asgjë për të ndarë. Apartamenti im nuk bëhet i yti vetëm sepse ty dje të leverdiste të flisje sikur ishte. Por procedurën do ta çoj deri në fund.
— Ti paske humbur fare, — mërmëriti Dritani. — Për shkak të motrës sime…
— Jo. Për shkakun tënd.
Ajo hoqi zinxhirin e sigurisë nga dera, por nuk e hapi plotësisht. Përkundrazi, e mbajti në atë mënyrë që asnjëri prej tyre të mos mund të hidhte një hap brenda.
— Dhe edhe diçka tjetër. Pas ditës së sotme, asnjë vizitë pa rënë dakord më parë. As nga ti, as nga Gerda, as nga ndonjë i afërm tjetër. Nëse vini me çelësa, nuk do të hapni dot. Nëse përpiqeni të hyni, do të telefonoj policinë. Nuk është kërcënim. Është rregull.
Vjehrra u skuq nga inati.
— Sa e ftohtë je.
Elsa e vështroi pa u trazuar.
— Jo. Thjesht nuk kam ndërmend të jem më e përshtatshme për të tjerët.
Dhe e mbylli derën.
Duart nisën t’i dridheshin vetëm më pas, kur hapat në shkallë u shuan. Ajo mbështeti ballin te korniza e derës, qëndroi ashtu për pak çaste, pastaj u drejtua dhe shkoi në dhomë. U ul pranë tavolinës, hapi laptopin dhe filloi të mblidhte dokumentet. Pasaportën, ekstraktin e pronësisë, certifikatën e martesës, bisedat në mesazhe, fotografitë e valixheve, mesazhin e Dritanit. Çdo gjë në dosjen e vet. Çdo gjë e rregulluar me kujdes. Kur dhimbja kthehet në veprim, ajo pushon së të ngrëni nga brenda dhe fillon të punojë për ty.
Kaluan tri javë.
Dritani herë shkruante, herë zhdukej. Në fillim mesazhet ishin plot qortime. Më pas erdhën përpjekjet më të buta. Pastaj letra të gjata për lodhjen, për nervat, për faktin se ai “nuk e kishte menduar që kjo ishte kaq e rëndësishme për ty”. Pikërisht kjo fjali ia vriste më shumë sytë Elsës. Nuk e kishte menduar. Sikur respekti për shtëpinë e saj, për fjalën e saj dhe për pëlqimin e saj të ishte ndonjë tekë e çuditshme, që askush nuk mund ta merrte me mend paraprakisht.
Gerda nuk i shkroi fare. Por një ditë, Elsa e ndeshi pranë pallatit. Ajo rrinte te makina, pinte cigare dhe bënte sikur nuk e kishte vënë re e para.
— Nuk kam ndërmend të grindem me ty, — tha Gerda, duke shkundur hirin e cigares.
— Shumë mirë. As unë.
— Dua vetëm ta dish: Dritani është i shtrydhur fare tani. Ia shkatërrove jetën.
Elsa ndaloi.
— Vërtet? Po të ka treguar ai pse vendosi të të sillte pikërisht këtu?
Gerda shmangu sytë.
— Sepse jam motra e tij.
— Jo. Sepse ishte i bindur se unë do të lëshoja pe. Dhe edhe ti ishe po aq e bindur për këtë.
Gerda qeshi me përçmim, por në sy i mbeti një hije shqetësimi.
— Ti e vlerëson veten tepër lart.
— Jo. Thjesht ju kuptova shumë mirë të dyve.
Elsa kaloi pranë saj. Kur ishte tashmë te hyrja e pallatit, dëgjoi zërin e Gerdës pas shpine:
— Mendon se pas divorcit do të të bëhet më e lehtë?
Elsa u kthye.
— Mendoj se do të bëhet më qetë.
Dhe hyri brenda.
Procedura gjyqësore u zvarrit. Nuk pati skena të mëdha, as ulërima dramatike, por gjithçka ecte rëndë, ngadalë, si në baltë. Dritani herë pranonte, herë përpiqej të tërhiqej mbrapsht, herë kërkonte të takoheshin pa avokatë, “si njerëz normalë”. Edhe kjo shprehje për Elsën kishte humbur çdo kuptim të mirë. Shumë shpesh pas saj fshihej kërkesa që ajo të hiqte dorë nga mbrojtja e interesave të veta, vetëm që dikujt tjetër t’i dilte më kollaj.
Një ditë, nga fundi i vjeshtës, ai erdhi vetëm. Pa njoftuar, por këtë herë pa tentuar të hynte. Qëndronte poshtë, pranë hyrjes së pallatit, dhe i shkroi: “Zbrit pesë minuta”.
Elsa zbriti. Jo sepse donte ta rindërtonte bisedën. Zbriti sepse nuk i pëlqenin fjalët e lëna pezull, sidomos kur gjithçka ishte pothuajse në fund.
Dritani rrinte pa kapelë, me duart futur në xhepat e xhupit. Ishte dobësuar. Nuk e shikonte drejt në sy; vështrimin e mbante diku nga këndi i lodrave të fëmijëve.
— Po? — pyeti Elsa.
Ai kolliti lehtë.
— Gerda u largua te një e njohur. Pastaj gjeti një garsoniere. Nëse ka ndonjë rëndësi për ty ta dish.
— Nuk ka më.
— E kuptova që kishe të drejtë.
Elsa nuk foli.
— Jo, seriozisht. Atëherë unë disi… — Ai u ngatërrua dhe kaloi pëllëmbën nëpër mjekër. — Më dukej se, meqë ishim të martuar, vendime të tilla mund të merreshin më shpejt. Pa formalitete.
— Nuk janë formalitete, Dritan.
— Po. Tani e kuptoj.
Ajo e pa dhe nuk ndjeu asnjë kënaqësi fitoreje. Vetëm lodhje. Një lodhje të ngjashme me një rrugë të gjatë nëpër borë të lagur.
— Është vonë, — tha Elsa.
— E di.
Ai ngriti sytë. Në ta nuk ishte më siguria e dikurshme. Por aty nuk ishte më as ai njeriu që ajo kishte dashur dikur për qetësinë dhe besueshmërinë e tij. Ndoshta ai njeri nuk kishte ekzistuar kurrë veçmas nga ajo zakonshmëri familjare: të marrësh pa pyetur dhe pastaj të çuditesh kur dikush të kundërshton.
— Vërtet nuk dyshove asnjëherë? — e pyeti ai.
Elsa u mendua. Pastaj u përgjigj me ndershmëri:
— Dyshova. Mbrëmjen e parë. Ditën e dytë. Kur dera u mbyll pas jush. Kur ndërrova bravat. Kur plotësova dokumentet. Kam dyshuar shumë herë. Por asnjëherë nuk dyshova se po ta lejoja këtë të kthehej si më parë, do të tradhtoja veten.
Dritani uli kokën.
— E kuptoj.
— Jo, — tha ajo me zë të ulët. — Pikërisht këtë nuk e kuptove për shumë gjatë.
Ai buzëqeshi hidhur.
— Ndoshta.
Për disa çaste të dy qëndruan në heshtje. Në oborr luanin fëmijët. Dikush nga ballkoni thërriste të birin të kthehej në shtëpi. Dikush tjetër tërhiqte qeset e pazarit nga dyqani. Dera e pallatit përplasej herë pas here. Jeta e zakonshme vazhdonte pranë tyre, pa pyetur kë po e dhembte më shumë dhe kush kishte nënvlerësuar kë.
— Mirë, — tha Dritani. — Thjesht doja ta thoja këtë.
— E the.
Ai pohoi me kokë dhe u nis drejt portës së oborrit, pak më i kërrusur se më parë.
Elsa e ndoqi me sy vetëm për pak. Pastaj u kthye dhe hyri në pallat.
Në shtëpi mbizotëronte qetësia. Ajo lloj qetësie që në fillim të kumbon në veshë, e më pas nis të të shërojë. Në varëse qëndronte vetëm palltoja e saj. Në raftin e banjës ishin vetëm sendet e saj. Mbi tavolinë kishte mbetur libri i hapur, ai që askush nuk e kishte zhvendosur, nuk e kishte shtyrë mënjanë, nuk e kishte hequr “përkohësisht”. Në këtë kishte diçka pothuajse të padukshme, por të çmuar: jo vetmi, por qartësi.
Ajo shkoi në dhomën e madhe, u ndal pranë dritares dhe hodhi sytë poshtë. Rrugica gri, stolat e lagur, degët lakuriqe, feneri që ishte ndezur para kohe. I njëjti pallat, i njëjti apartament. Por tani ndiheshin ndryshe. Si një vend për të cilin nuk kishte paguar vetëm me para, por edhe me një vendim shumë të saktë, shumë të dhimbshëm.
Elsa kaloi dorën mbi parvazin e dritares dhe papritur mendoi se ndonjëherë gjithçka nuk shembet nga një goditje e madhe, por nga një pyetje e vetme, e bërë më në fund me fjalët e duhura.
— Dritan, që kur motra jote jeton në apartamentin tim të blerë para martesës?
Atë mbrëmje, ajo fjali kishte tingëlluar si kufi. Tani i dukej si një përgjigje për veten. Që nga çasti kur ajo kishte lejuar për shumë gjatë që durimi i saj të merrej për miratim.
Jashtë binte një shi i imët, i përzier me dëborë. Pikat vizatonin vija të çrregullta mbi xham dhe fshinin ngadalë pasqyrimin e dhomës. Elsa nuk e dinte çfarë do të vinte më pas. Ndoshta përpara e priste më shumë qetësi, por jo domosdoshmërisht më shumë lehtësi. Ndoshta një ditë do të mësonte sërish ta hapte derën pa atë tendosje të brendshme. Ndoshta, me kalimin e kohës, edhe ajo mbrëmje nuk do t’i shfaqej më aq qartë para syve: valixhet pranë murit, një zë i huaj në dhomën e saj, burri që tashmë kishte vendosur gjithçka në vend të saj.
Por një gjë ajo e dinte me siguri që tani: një shtëpi nuk pushon së qeni shtëpi kur brenda saj shfaqen sende të huaja. Ajo pushon së qeni e tillë atëherë kur dikush përpiqet të të bindë se pëlqimi yt aty nuk ka asnjë rëndësi.
Dhe nëse në atë çast hesht, më pas bëhet shumë e vështirë të marrësh mbrapsht zërin, çelësat dhe derën tënde.