I ra në pëllëmbë e rëndë, e ftohtë, gati turpëruese.
— Vëre në gisht, — tha Fjolla.
— S’dua.
— Vëre. Le të të shtrëngojë pak. Ndonjëherë edhe kjo të bën mirë.
Arbeni e futi në gisht. Unaza vërtet e shtrëngonte. Ndoshta i ishte enjtur gishti. Ndoshta ndërgjegjja.
Pas një jave, policia e gjeti Besnik Osmanin. Jo sepse policët papritur u kthyen në heronj filmash, por sepse Besniku ishte dembel dhe jo fort i zgjuar. Kishte marrë një dhomë me qira te një i njohur në lagjen ngjitur dhe vazhdonte të përdorte të njëjtin numër telefoni. Më pas doli se nuk i kishte borxh vetëm Hyrie Kryeziut, por edhe dy pensionisteve të tjera, një mekaniku makinash dhe një gruaje në treg, prej së cilës kishte marrë një arkë me hurma “për t’i shitur e për t’ia kthyer lekët”.
Paratë nuk u rikthyen të gjitha. Vetëm një pjesë. Por edhe ajo pjesë iu duk si një mrekulli pa shkëlqim: kartëmonedha të zhubrosura, një deklaratë me firmë, polici i zonës me fytyrë të ngrysur dhe Besniku që rrinte si i pafajshëm i fyer.
— Po unë do t’i ktheja, moj, — thoshte ai në korridorin e komisariatit. — Pse e bëtë gjithë këtë rrëmujë?
Hyrie Kryeziu bëri një hap drejt tij dhe ia preu:
— Sepse jam plakë, jo e vdekur. Mbaje mend ndryshimin.
Fjolla e pa vjehrrën me një ndjesi të re, të çuditshme, madje paksa të ngrohtë. Dashuri nuk ishte, sigurisht. Deri te dashuria kishin rrugë sa për të shkuar në det më këmbë në mes të dimrit. Por respekti u shfaq për një çast. I vogël, therës, me gjemba.
Atë mbrëmje, në shtëpi, u ulën të katërt në kuzhinë. Era kishte ardhur për fundjavë me laptopin e riparuar dhe me një qese me biskota me mjaltë.
— Pra, — tha ajo, pasi dëgjoi gjithë historinë, — babi nisi një reformë financiare për të mbuluar melodramën ekonomike të gjyshes, gjyshja sponsorizoi mashtruesin e pallatit, Ledioni investoi në shantazh emocional, ndërsa mami i shpëtoi të gjithë dhe tani ka të drejtë të thotë “unë ju thashë” deri në fund të vitit?
— Deri në fund të jetës, — u përgjigj Fjolla.
— Me interesa, — shtoi Ledioni.
Arbeni ngriti duart lart.
— E pranoj. U solla si gomar.
— Mos i ofendo kafshët, — tha Era. — Gomarët të paktën mbajnë ngarkesa. Nuk fshehin karta krediti.
— Faleminderit, bijë. Më mbështete shumë.
— Nga dashuria e kam. Te ne në familje dashuria i ngjan kontrollit tatimor.
Fjolla vuri në tryezë qoftet. Të zakonshme, me qepë, hudhër dhe patate të grirë. Ato që Arbeni i quante “me sekret”, ndonëse sekreti ishte vetëm një: të mos kurseje kohën dhe të mos hiqeshe si reformator i madh pranë makinës së mishit.
Arbeni mori pirunin.
— Fjollë.
— Çfarë?
— Faleminderit.
— Për qoftet?
— Edhe për qoftet. Po jo vetëm. Për… që nuk më nxore nga shtëpia.
— E mendova.
Ai ngriu në vend.
— Seriozisht?
— Arben, kur një grua gjen faturë lombardi dhe merr vesh për kartën e kreditit, nuk mendon: “Sa burrë i ndërlikuar qenka.” Mendon: “Ku e kemi valixhen dhe pse nuk bleva më herët një të re.”
— Dhe çfarë të ndali?
Fjolla hodhi sytë nga fëmijët, nga macja poshtë tavolinës, pastaj nga Arbeni me unazën e babait në gisht.
— Nuk e di. Ndoshta inati. Vendosa se kisha futur shumë mund në këtë riparim familjar për t’ia dorëzuar shtëpinë plasaritjeve pa luftuar.
Ledioni ngriti gotën me komposto.
— Për riparimin.
— Për preventivin, — tha Era.
— Për mungesën e Besnikëve në jetën tonë, — shtoi Arbeni.
Fjolla qeshi shkurt, me hundë.
— Besnikë do të ketë gjithmonë. E rëndësishme është të mos u japësh buxhetin e familjes vetëm pse të shohin drejt në sy.
Më vonë, kur fëmijët u shpërndanë nëpër dhoma, Arbeni solli në kuzhinë një kuti të vjetër këpucësh dhe e vendosi para Fjollës.
— Çfarë është kjo?
— Pasuritë e mia të fshehta.
— Arben, jam e lodhur. Nëse brenda ka edhe një kartë krediti, do të të varros me këtë kuti. Shpenzim i ulët, zgjidhje ekologjike.
— Hape.
Brenda kishte karrema peshkimi, një bobinë, disa gjëra të vogla vezulluese për grep, një faturë për një xhup që nuk e kishte blerë kurrë dhe një zarf. Në zarf ishin dymbëdhjetë mijë lekë.
Fjolla ngriti ngadalë sytë.
— Nga dolën këto?
— I kam lënë mënjanë. Për një varkë. Të vogël, prej gome. Doja ta blija në verë dhe të thosha se më kishin dhënë shpërblim.
— Domethënë, kemi zbuluar edhe një shtresë tjetër gënjeshtre.
— Po. Por këtë herë e solla vetë.
— Sa festë e bukur e moralit të dorës së dytë.
— Këto para futi në planin e përbashkët. Për borxhet, ose për atletet e Ledionit. Si të thuash ti.
Fjolla mori zarfin dhe i numëroi lekët.
— E di cila është pjesa më e neveritshme?
— Që gënjeva?
— Jo. Që mund të kishe thënë thjesht: “Fjollë, dua një varkë.” Unë do të mërzitesha, do të të quaja admiral pellgu, do t’i llogarisnim dhe ndoshta për një vit do t’i mblidhnim. Kurse ti zgjodhe fshehtësinë, sikur unë të isha armiku yt.
Arbeni u ul pranë saj.
— Jam mësuar të mendoj se ti do të thuash “jo”.
— Dhe unë jam mësuar të them “jo”, sepse ti vinte me ide pasi paratë ishin harxhuar tashmë.
Ai pohoi me kokë.
— Do mësojmë?
— Pak vonë, sigurisht. Por në sistemin tonë arsimor ka rëndësi që nxënësi të mos arratiset.
Ai qeshi nën zë.
— Nuk do arratisem.
— Kujdes. Tani i njoh të gjitha lombardet e zonës.
Një muaj më pas, nga jashtë, në apartament nuk kishte ndryshuar shumë. Në banjë prapë rrinte detergjenti i përbashkët. Në frigorifer ishin zhdukur kufijtë territorialë. Nora hante ushqim normal për mace dhe e shikonte Arbenin me një besim të kujdesshëm. Në murin e kuzhinës varej tabela e shpenzimeve, e shkruar nga Ledioni: “Ushqime”, “Fatura”, “Borxhe”, “Gjyshja pa Besnikë”, “Personale, por jo budallallëqe”.
Mbrëmjeve, Arbeni i hidhte vetë faturat në aplikacion dhe nganjëherë bënte pyetje që e lodhnin Fjollën, por nuk e nxehnin më.
— Po pse po marrim vaj tani, kur kemi ende në shtëpi?
— Sepse është me ulje.
— Po pse dy shishe?
— Sepse më në fund bëre pyetjen e duhur. Shënoje: “rezerva nuk është panik, është strategji”.
Hyrie Kryeziu telefononte më rrallë dhe çdo herë e niste njësoj:
— Është Fjolla aty? Vëre në altoparlant. Dua të flas zyrtarisht.
Një ditë erdhi vetë, solli një byrek me lakër dhe, në korridor, i tha Fjollës:
— Unë më parë nuk të kam pasur qejf.
— E kisha vënë re.
— Mendoja se i merrje lekët Arbenit.
— Dhe çfarë doli?
— Doli që ti i ruaje mendtë, ndërsa ai i përdorte rrallë të vetat.
— Fillim jo i keq për një ndjesë.
— Mos u fryj shumë. Jam ende duke mësuar.
Fjolla mori byrekun.
— Hyni. Doni çaj?
— Dua. Dhe mos më kërko faturë për lakrën. E bleva vetë.
— E shihni? Sovraniteti po zbret te populli.
Në fund të majit, Arbeni mori një shpërblim. Jo të madh, por të vërtetë. Erdhi në shtëpi, i vendosi lekët mbi tavolinë dhe tha:
— Propozoj t’i ndajmë.
Fjolla e pa me vëmendje.
— Po e propozon vetë?
— Vetë. Gjysmën për borxhet. Një pjesë për Erën, që të ketë biletën për të ardhur në verë. Për Ledionin, diçka për kampin. Dhe… një mijë lekë për mua, për peshkim. Pa varkë. Vetëm të ulem me kallam e të mendoj për jetën.
— Me kallam mendon më mirë?
— Pa njerëz mendoj më mirë.
— Mirë. Një mijë lekë mund të marrësh.
Ai sapo nisi të buzëqeshte, kur ajo shtoi:
— Vetëm se peshkun do ta pastrosh vetë.
— Edhe nëse është i vogël?
— Sidomos nëse është i vogël. Le ta dijë çmimin e lirisë.
Atë natë Fjolla u zgjua nga një zhurmë e lehtë në kuzhinë. Doli dhe pa Arbenin ulur në tavolinë. Përpara kishte unazën e babait dhe një fotografi të vjetër: Arbeni i ri, i ati, një varkë e gërvishtur në lumë, të dy duke qeshur.
— S’të zë gjumi? — e pyeti ajo.
— Ashtu…
— Po mendon për varkën?
— Për atë. Babai. Për lombardin do të më kishte dhënë një të rënë pas qafe.
— Pa dyshim.
— Pastaj do të kishte shkuar ta shlyente e ta merrte mbrapsht.
Fjolla u ul pranë tij.
— Ndoshta.
— Gjithmonë kam dashur t’i ngjaj. Të vendos vetë, të fitoj vetë, ta mbaj fjalën vetë. Dhe në fund doli që thjesht kisha frikë të thosha të vërtetën në shtëpinë time.
— Shumë njerëz e ngatërrojnë pavarësinë me vetminë. Sidomos burrat. Që të vegjël ju thonë: mos u anko, zgjidhe vetë. Pastaj ju e zgjidhni aq bukur, sa e gjithë familja vrapon të shuajë zjarrin.
— Po juve çfarë ju thonë?
— Neve na thonë: duro. Dhe ne durojmë aq gjatë, sa pastaj mund të vrasim vetëm me shikim.
Ai ia ktheu fotografinë nga ana e saj.
— Dua ta çoj Ledionin në verë te lumi. Jo me varkë. Thjesht me çadër. Me tren. Lirë. Ndershëm.
— Thuaja.
— Po ti?
— Unë do të mendohem nëse duhet t’i lë dy qytetarë financiarisht të paqëndrueshëm të nisen drejt natyrës së egër.
— Do marrim hikërror me vete.
— Ja, kjo quhet përparim.
Arbeni ia mbuloi dorën me të tijën.
— Fjollë, vërtet kam kuptuar shumë.
— Mos e thuaj me zë të lartë. Jeta e dëgjon dhe të sjell provim kontrolli.
Ai buzëqeshi lehtë, por në sytë e tij nuk ishte më ajo vetëkënaqësia e dikurshme. Kishte diçka tjetër. Jo pendesë të ekspozuar. Jo pozën mashkullore “më falni, jam i vështirë”. Ishte lodhja e thjeshtë e një njeriu që më në fund kishte parë sa punë fshihej pas fjalës “shtëpi”.
Në mëngjes, Fjolla gjeti mbi frigorifer një shënim: “Bleva bukë, qumësht, ushqim për Norën. Faturat janë në kavanoz. Admirali yt i pellgut.”
Ajo buzëqeshi. Pastaj hapi kutinë e bukës dhe pa, pranë saj, një qese të vogël letre nga furra. Brenda kishte dy kuleçë me kanellë, të preferuarit e saj: jo praktikë, pak të shtrenjtë, krejtësisht të panevojshëm.
Mbi qese ishte shkruar: “Kjo nuk është shpenzim i përbashkët. Është që ti jo vetëm të llogarisësh, por edhe të hash diçka të mirë.”
Fjolla qëndroi në kuzhinë dhe dëgjoi ujin që zhurmonte në banjë, Ledionin që murmuriste në dhomë, Norën që gërvishte pranë tasit. Papritur mendoi se kthesa e papritur nuk ndodh gjithmonë kur një njeri ndryshon menjëherë. Kjo nuk ndodh. Njerëzit ndryshojnë ngadalë, me kërcitje, me kthime pas dhe me pyetje budallaqe për detergjentin.
E papritura ishte tjetërkund: Arbeni, për herë të parë, nuk i kërkoi falje me fjalë. Ai kishte blerë bukën. Kishte ruajtur faturën. Kishte marrë ushqimin e maces. Kishte kujtuar kuleçët. Jo një akt heroik, jo një kthesë madhështore fati, jo fund filmi të bukur. Thjesht një ndershmëri e vogël e përditshme, prej së cilës ndoshta nis jeta normale familjare pas njëzet e dy vjetësh rrëmujë të përbashkët.
Nga banja u dëgjua zëri:
— Fjollë! Ku janë peshqirët e pastër?
Ajo mbylli sytë.
— Në dollap, Arben! Në raftin e dytë!
— Të mitë apo të përbashkët?
Fjolla pa kuleçët, shënimin, tabelën e shpenzimeve dhe u përgjigj me zë të lartë:
— Tanët!
Në banjë ra qetësi për një sekondë. Pastaj Arbeni tha:
— E kuptova. Faleminderit.
Dhe ajo “e kuptova” tingëlloi aq serioze, aq ndryshe nga zakonisht, sa Fjolla nuk shtoi asnjë thumbim. Edhe pse e kishte shumë për zemër. Thjesht hodhi çaj në filxhanë, nxori dy pjata dhe e preu një kuleç përgjysmë.
Drejtësia, siç doli, nuk ishte që secili të ruante portofolin e vet si rojë kufiri një magazinë konservash. Drejtësia ishte që askush të mos e mbante i heshtur gjithë shtëpinë mbi shpinë, ndërsa tjetri fliste për liri. Dhe ishte edhe kjo: ndonjëherë të blije kuleçë jo sepse ishin me ulje, jo sepse duheshin, por sepse njeriu pranë teje ishte lodhur duke qenë i fortë.
Dhe po, faturën Arbeni e kishte futur në kavanoz. Drejt, me kujdes, me anën e lexueshme nga sipër. Si dokument kapitullimi. Ose ndoshta si kontributi i parë i vërtetë në botën e tyre të përbashkët.