— Shtëpizë? — e përsëriti Era Beqiri me një qetësi të ftohtë. — Atëherë s’kemi çfarë të flasim më. Nëse për ju është thjesht një shtëpizë, gjeni një tjetër.
— Sara Rrota ua kishte futur tashmë fëmijëve në kokë, sa ta dish. Ata kujtonin se do të shpërnguleshin në ajër të pastër.
— Atëherë keq që i keni ushqyer me shpresa të kota.
— Nuk të vjen turp?
— Jo. Po juve?
Në anën tjetër të telefonit ra një heshtje e shkurtër, e rëndë. Pastaj Nexhmije Kalemi u kthye te toni i saj i zakonshëm: i ngjeshur, i lënduar, plot qortim.
— Ti gjithmonë ke qenë shumë e kapur pas asaj që e quan tënden. Gjithçka te ty është “imja, imja”. Nuk ndërtohet kështu familja.
— As duke marrë atë që nuk të përket, — ia ktheu Era dhe e mbylli telefonatën.
Pas një jave, Gëzim Kola i dërgoi një mesazh: “Të flasim qetë.” Ajo pranoi, por jo në shtëpi. I tha të takoheshin në një kafene të vogël pranë tregut. Shkoi më herët, zuri një tavolinë afër dritares dhe priti pa nxitim.
Gëzimi erdhi, u ul përballë saj dhe për disa minuta luajti me lugën në dorë, sikur të mos gjente dot nga t’ia niste. Më në fund foli:
— Mami e teproi. Këtë e pranoj.
— Vazhdo.
— Po edhe ti mund të mos ishe treguar kaq e prerë.
— Vazhdo.
Ai nxori frymën me bezdi.
— Çfarë të vazhdoj? Kam ardhur të pajtohemi.
— Pajtimi ndodh kur njeriu e kupton çfarë ka bërë. Ti e kupton?
— Të thashë, e tepruan.
— Jo “e tepruan”. Ti e teprove. Ti i dhe nënës sate të drejtën të tregonte shtëpinë time. Ti heshtje kur ajo vendoste për të. Dhe pastaj u zemërove pse ndërrova bravat.
Gëzimi uli sytë mënjanë.
— Mendova se me kohë do të bindeshe.
— Pikërisht kjo është çështja. Ti nuk kishe ndërmend të më pyesje. Doje thjesht të më shtyje derisa të dorëzohesha.
Ai nuk gjeti përgjigje. Mori menynë nga tavolina, sikur mes faqeve të saj mund të zbulonte ndonjë fjali shpëtimi, pastaj e la sërish aty ku ishte.
— Pra, mbaroi? — pyeti pas pak.
— Po. Mbaroi.
— Për inat? Për parim?
— Për mungesë respekti.
Nuk kishte më kuptim të zgjatej biseda. Era u ngrit e para, veshi pallton dhe doli. Ai nuk u çua pas saj, nuk e ndoqi te dera, nuk i kapi dorën, nuk u përpoq të jepte ndonjë shpjegim të bukur në prag. Edhe kjo, në mënyrën e vet, ishte përgjigje. Një burrë që është mësuar t’ia zgjidhë gjithçka nëna ose rrethanat, nuk di as të mbrojë, as të mbajë pranë. Di vetëm të fyhet kur i hiqet rehatia.
Divorci nuk u mbyll shpejt. Fëmijë me Gëzim Kolën nuk kishin, pasuri të përbashkët për të ndarë po ashtu jo, por asnjë mirëkuptim mes tyre nuk kishte mbetur. Era e çoi kërkesën në gjykatë, sepse të shkonin bashkë në gjendjen civile dhe të shtirnin sikur vendimi ishte i përbashkët do të ishte një gënjeshtër më shumë.
Në fillim Gëzimi kërcënoi, ngriti zërin, foli me mllef. Pastaj u shua. Me gjasë, edhe aty Nexhmije Kalemi ishte përpjekur t’i jepte mend, por vrulli i dikurshëm i kishte rënë. Që nga ajo skenë në fshat, Era nuk e dëgjoi më asnjëherë vjehrrën të fliste me atë sigurinë e vjetër. Mbetën vetëm thumbime të hedhura nëpërmjet të njohurve dhe ndonjë përpjekje e rrallë për ta paraqitur gjithçka sikur nusja paskësh qenë thjesht “e vështirë”.
Verën Era e priti vetëm në fshat. Dhe, çuditërisht, për herë të parë pas shumë kohësh, u ndie vërtet e qetë. Zgjohej herët, hapte dritaret, nxirrte pulat, kalonte zbathur mbi dërrasat e ngrohura të verandës dhe nuk ndiente zbrazëti. Ndiente lehtësim.
Në fundjavë vinte shoqja e saj, Anxhela Dervishi. Herë pas here kalonte edhe Lindita Sinani, me një kavanoz kos të trashë a me ndonjë lajm nga fshati. Shtëpia kishte ritmin e vet. Mbante erë dërrasë të freskët, nenexhik të tharë — jo si çaj, por si tufa të varura në papafingo — dhe lule molle.
Në korrik, te porta u afrua një grua e panjohur me një djalë rreth dhjetë vjeç. Era e njohu menjëherë nga përshkrimi i fqinjës. Ishte Sara Rrota.
— Mirëdita, — nisi gruaja me siklet. — Ndoshta s’duhej të vija. Doja vetëm të flisja pak.
Era hapi portën pa thënë gjë, por nuk i ftoi më tutje se oborri.
— Më kishin thënë se këtu do të mund të rrinim, — pranoi Sara, duke shmangur vështrimin. — Pastaj e kuptova që gjërat nuk ishin ashtu. Erdha të kërkoj ndjesë. Me fëmijët morëm me qira një shtëpi tjetër për verën, te një e njohura ime. Edhe unë nuk do të hyja në pronën e tjetrit pa leje.
Era e vështroi me kujdes. Përballë saj nuk qëndronte një pushtuese, por një grua e lodhur, të cilën dikush e kishte tërhequr brenda një paturpësie që s’i përkiste.
— Mirë keni bërë që morët një tjetër, — tha Era. — Me ju nuk kam punë. Por këtu nuk vendoset askush pa fjalën time.
— E kuptoj, — pohoi Sara shpejt. — Vetëm se Nexhmije Kalemi fliste me aq siguri, sa dukej sikur gjithçka ishte rregulluar.
— Pikërisht aty ishte problemi.
U ndanë qetësisht. Kur porta u mbyll, Era e kapi veten duke menduar se historia, më në fund, e kishte lëshuar krejt. Jo sepse Sara kërkoi falje. Por sepse tani çdo gjë kishte zënë vendin e vet. Secili kishte përfunduar aty ku duhej: vjehrra pa shtëpinë e huaj, Gëzimi pa gruan e leverdishme, Era në oborrin e saj, ku askush nuk i maste më dhomat me plane të të tjerëve.
Në vjeshtë, kur gjykata vuri pikën e fundit, Era shkoi në fshat jo vetëm për fundjavë, por për një javë të tërë. Duhej mbyllur sezoni: të mblidheshin veglat, të hiqeshin perdet… Ajo ndaloi në vend dhe e fshiu atë fjalë edhe nga mendja. Jo, aty nuk kishte perde. Kishte vetëm kanate druri, ato që Bardha Rrota i mbyllte gjithmonë para dimrit.
Era buzëqeshi me vete, u ngjit mbi një stol dhe fiksoi grepin.
Në mbrëmje u ul në verandë me një filxhan komposto të nxehtë në duar dhe dëgjoi një qen që lehte diku përtej kopshteve. Errësira po zbriste shpejt mbi oborr. Drita e ngrohtë e dritares shtrihej mbi shkallë, hangari lëshonte një hije të gjatë, ndërsa molla në cep të oborrit fëshfërinte lehtë me gjethet e fundit.
Era e kujtoi atë ditë maji pothuajse pa zemërim. Nexhmije Kalemi kishte hyrë atëherë në këtë shtëpi me hap të sigurt, si njeri që nuk ishte mësuar t’i dilte dikush përpara. Gëzimi ecte pranë saj dhe heshtte, sepse ishte i bindur se të tjerët do të vendosnin për të, ndërsa gruaja, si gjithmonë, do ta zbuste situatën. Të dy ishin gabuar. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndronte vlera më e madhe e gjithë asaj historie.
Me pronën e tjetrit dhe me jetën e tjetrit mund të sillesh si të duash vetëm derisa i zoti hesht.
Era nuk heshtte më.
Të nesërmen në mëngjes e mbylli shtëpinë me çelës, kontrolloi hangarin, kaloi pëllëmbën mbi portë, hipi në makinë dhe u kthye edhe një herë nga oborri. Asgjë e tepërt. Asgjë e diskutueshme. Shtëpia qëndronte po aq e fortë sa në pranverë. Vetëm se tani brenda saj kishte më shumë heshtje; jo atë heshtjen që të rëndon mbi kraharor, por atë ku njeriu nuk ka nevojë t’i provojë askujt asgjë.
Ajo ndezi motorin dhe doli në rrugë, duke e ditur që pas një jave do të kthehej përsëri. Në shtëpinë e vet. Pa urdhra të huaj. Pa u kthyer pas nga ata që një ditë kishin menduar se heshtja e saj do të zgjaste përgjithmonë.