Në ato letra më siguronte se gjithçka shkonte për bukuri: punonjësit ishin të kënaqur, klientët ktheheshin përsëri, ndërsa ankesat e rralla, sipas tij, vinin nga njerëz që “nuk kishin dëshirë të punonin”.
Por me kalimin e kohës, raportet nisën të më dukeshin tepër të rregullta. Shumë të lëmuara, pa asnjë cep të thyer, pa asnjë shqetësim të vërtetë. Derisa një ditë më sollën një zarf pa emër dërguesi. Brenda kishte një kopje të listës së ushqimit për stafin dhe një shënim të shkurtër: më kërkohej të shkoja te restoranti në Rrugën e Kavajës, jo si pronare, por si pastruese e thjeshtë. Dhe unë shkova.
“Lista del për njëzet e shtatë racione. Ne zakonisht gatuajmë vetëm nëntë. Të tjerëve u thonë se nuk u takon.”
Fjalët e kuzhinieres Elsa Elezi më mbetën të ngulitura në mendje. Gjithçka ishte e frikshme pikërisht sepse ishte kaq e thjeshtë. Kur njerëzit heshtin, do të thotë se dikush i ka mësuar të kenë frikë. Kur firmosen lista, por ushqimi nuk del për të gjithë, atëherë dikush e ka kthyer mashtrimin në zakon të leverdishëm. Dhe kur drekën ua heqin atyre që konsiderohen “më poshtë”, çështja nuk është më te një pjatë supë. Është te mënyra si shihen njerëzit.
E vërteta pas derës së shërbimit
Kur Gentian Frashëri hyri në restorant, e dëgjova ende pa kaluar mirë pragun e sallës. Qeshte me zë të lartë, fliste me siguri të tepruar dhe u bënte me kokë kuzhinierëve sikur të gjithë aty të ishin vendosur vetëm për t’i shërbyer rehatisë së tij. Vesa Gjini, sapo e pa, pothuajse u ndriçua nga kënaqësia. U afrua menjëherë dhe nisi t’i ankohej për “pastruesen e re”.
— Pyeti për drekën, — i tha ajo, me atë tonin e dikujt që pret përgëzim.
Gentiani hodhi sytë nga unë. Më pa si të më shihte për herë të parë dhe, pa e zgjatur, sikur e kishte vendosur tashmë se nuk ia vleja as një mendim më shumë.
— Ju janë shpjeguar kushtet? — pyeti ftohtë.
— Më thanë se ushqimi nuk është për mua, — iu përgjigja.
Ai buzëqeshi shtrembër, me atë vetëbesimin e njeriut që është mësuar të mos kundërshtohet.
— Atëherë gjithçka është në rregull. Këtu secili ka punën e vet. Njeriu punon, njeriu paguhet. Nuk duhet ngatërruar vendi i punës me vizitat te të afërmit.
Vesa buzëqeshi menjëherë, si dikush që sapo ka marrë bekimin e eprorit dhe tani beson se ka të drejtë përgjithmonë. Por e vërteta kishte filluar të dilte në sipërfaqe, pavarësisht sigurisë së tyre. Në atë çast m’u afrua Nora Gjoni, një kameriere me shikim të drejtë, por të lodhur. Me zë të ulët më tregoi se kishte humbur turne, para dhe qetësi vetëm sepse një ditë kishte refuzuar të firmoste për një drekë që nuk e kishte marrë kurrë.
Në listat e brendshme shënoheshin më shumë racione nga sa përgatiteshin realisht.
Punonjësve u kërkohej të mbyllnin gojën dhe të mos bënin pyetje.
Çdo përpjekje për të kërkuar sqarim quhej mosbindje.
Nora më tregoi edhe një kopje të fletës ku, pranë mbiemrit të saj, ishte vendosur një firmë që nuk ishte e saj. Atëherë nuk pata më asnjë dyshim. Problemi nuk lidhej vetëm me një administratore të ashpër dhe as me një turn të vetëm. Gënjeshtra kishte zënë rrënjë më thellë nga sa kisha menduar. Pikërisht për këtë arsye kisha ardhur vetë: për ta parë gjithçka pa filtra, pa raporte të lustruara dhe pa fjalë të bukura.
Mora kopjen e listës dhe e futa në çantë. Nuk ishte ende koha për debat. Më parë duhej të mblidhja çdo provë, një nga një. Pastaj do t’u bëja pyetje atyre që ishin mësuar të flisnin nga lart.
Ndonjëherë mjafton vetëm një ditë për të parë atë që për vite të tëra është fshehur pas formulimeve të kujdesshme. Dhe ndonjëherë mjafton një filxhan çaji, aspak rastësor, që e vërteta më në fund të dalë në dritë.