Dhe unë hoqa dorë.
Mbush pesëdhjetë vjeç. Për përvjetorin, fëmijët më dhuruan një kupon për në një qendër SPA-je. Masazhe, trajtime për fytyrën, mbështjellje me baltë… Nuk kisha shkelur kurrë në një vend të tillë. U ndjeva si vajzë e re; mezi prisja ditën e rezervimit. Ndihesha e lehtë, pothuaj fluturoja nga gëzimi. Por Krenar Nikolla e priti me një buzëqeshje të shtrembër: “Humbje lekësh. Në shtëpi nuk të mungon asgjë. Dhe rrudhat e tua s’i zhduk asnjë baltë.” E tha si me shaka, por therja ishte e vërtetë. Më mbushi një hidhërim i thellë. Të nesërmen ia dhashë kuponin fqinjës, duke u shtirur sikur s’më interesonte.
Dhe “gjëra të vogla” si këto u grumbulluan me dhjetëra. Ai kurrë nuk më ndaloi hapur. Jo, ai vepronte më hollë. Ai i zhvlerësonte. Çdo pasion timin, çdo dëshirë, çdo kënaqësi të vogël. I kthente në shaka, i zvogëlonte derisa unë vetë filloja të besoja se ishin marrëzi, kapriço, humbje kohe. Vit pas viti, me një durim të ftohtë, m’i shkurtoi krahët, derisa harrova se dikur dija të fluturoja.
Luljeta Tola… ajo ishte e vetmja që nuk e harroi kurrë kush isha. Lavdëronte byrekët e mi edhe kur më dilnin pak të shtrembër, mrekullohej me shallin që i thurja mbesës, më dëgjonte me sy që i shkëlqenin kur i flisja për një roman që më kishte emocionuar. Ajo e ruante brenda meje atë shkëndijë që Krenari përpiqej ta shuhej. Nuk ishte thjesht mike. Ishte kujtesa ime, dëshmitarja e asaj që kisha qenë.
Dhe tani, duke më vënë përballë zgjedhjes mes tij dhe saj, ai kërkonte ta fikte përfundimisht atë dritë. Të më kthente në hije. Në funksion. Në një shtesë të rehatshme të jetës së tij.
Një mbrëmje u kthye nga puna më i zymtë se zakonisht. Hyri në kuzhinë, u ul dhe, pa më parë në sy, tha:
– Nesër vjen Bardhyl Begaj me gruan. Në shtatë. Përgatit diçka. Një sallatë, një pjatë të ngrohtë. Dhe bli një tortë.
Ishte fjalia e parë me kuptim që ma drejtonte pas një jave heshtjeje. Urdhër i pastër. Më rikthente në rolin e zakonshëm: zonja e shtëpisë që organizon komoditetin e tij. Ishte i bindur se do të ngrihesha menjëherë për të bërë listën e pazarit.
E pashë nga pas koke dhe ndjeva diçka të këputej brenda meje. Një fill i hollë durimi, i vetmi që më mbante.
– Nuk do të gatuaj, – thashë qetë.
Ai u kthye ngadalë, si të mos e kishte dëgjuar saktë.
– Si the?
– Thashë që nuk do të përgatis asgjë. Nuk ndihem mirë. Nëse do mysafirë, gatuaj vetë ose porosit nga restoranti.
Këtë nuk e kishte parashikuar. Ishte rebelim i hapur. Unë, që gjithmonë i bindesha pa fjalë, po thosha “jo”. Në fytyrën e tij kaloi një hije: hutim, zemërim, sërish zemërim.
– Çfarë po lejon vetes? – pëshpëriti me dhëmbë të shtrënguar.
– Po ti, Krenar, çfarë po lejon? – u ngrita në këmbë. – Një javë nuk më flet. Më vë ultimatum që më poshtëron mua dhe miken time. Sillesh sikur jam pronë e jotja. Dhe pret të shtroj tryezë për miqtë e tu? Jo.
U ktheva nga ai dhe hyra në dhomën e gjumit, duke e mbyllur derën fort. Dëgjova zërin e tij pas meje, zhurmën e lugës që përplasej mbi tavolinë. Më pas telefonatën me Bardhylin, ku belbëzonte për “një gjendje të papritur shëndetësore” dhe anulonte takimin.
Atë natë, për herë të parë pas shumë vitesh, u shtriva në buzë të krevatit, me shpinë nga ai, dhe nuk pata frikë. Në vend të frikës ndjeva një kënaqësi të hidhur. Kisha reaguar. Një hap i vogël, ndoshta qesharak, por i imi. I kisha treguar se nuk isha send. Se isha njeri. Dhe se nuk mund të më trajtonte më ashtu.
Muri që ai kishte ngritur mes nesh u ça për herë të parë. Dhe unë e kuptova se kthim pas nuk kishte.
Të nesërmen, heshtja në shtëpi kishte një tjetër ngjyrë. Nuk ishte më e rëndë; ishte e tendosur, si tel i shtrënguar. Krenari nuk më injoronte më me demonstrim. Tani më hidhte vështrime të shkurtra, të mprehta, ku lexohej zemërim dhe pasiguri. Reagimi im e kishte nxjerrë nga ekuilibri. Ai ishte mësuar me mua si plastelinë të butë. Por plastelina ishte forcuar dhe kishte marrë cepa të mprehtë. Dhe ai nuk dinte si ta trajtonte.
Ndërsa unë… brenda meje po zgjohej një forcë e harruar. Ishte njëkohësisht e frikshme dhe dehëse. Doli se të thuash “jo” nuk ishte fundi i botës. Qielli nuk u rrëzua sepse unë refuzova të gatuaja. U lëkund vetëm bindja e tij se kishte të drejtë absolute mbi jetën time.
Ditën e kalova si e mpirë. Nuk përqendrohesha dot as te libri, as te televizori. Mendimet më vërtiteshin pa pushim. E dija se ajo përballje ishte vetëm fillimi. Vendimi i madh më priste përpara.
Për t’u shpërqendruar, vendosa të sistemoj komodinën e vjetër në dhomën tonë. Aty ku prej vitesh ishin grumbulluar kartolina të vjetra, vizatime fëmijësh, fatura të harruara dhe një kuti me fotografi. Nxirrja sirtar pas sirtari, hidhja pa mëshirë gjërat e panevojshme, dhe çuditërisht kjo pastrim më sillte lehtësim. Sikur po rregulloja jo vetëm mobilien, por edhe mendjen.
Në fund të sirtarit të fundit, gjeta një fotografi të vjetër, të zverdhur nga koha, në një kornizë të thjeshtë druri. Unë dhe Luljeta. Rreth shtatëmbëdhjetë vjeçe. Ulur në një stol parku, të përqafuara, duke qeshur me lot. Nuk mbaj mend çfarë na kishte shkaktuar atë të qeshur. Kam veshur një fustan të hollë me pika, ndërsa Luljeta ka flokë të prera shkurt, plot guxim. Të dyja të dobëta, me sy që digjen. Sy plot pritshmëri, besim se jeta ishte përpara dhe se do të ishte e bukur.
U ula në dysheme, duke e shtrënguar fotografinë në kraharor. Dhe një dallgë më përfshiu. Jo thjesht nostalgji. Diçka më e thellë. Shikoja atë vajzë – Diella Marashi shtatëmbëdhjetëvjeçare – dhe ndjeva një dhembshuri të padurueshme për të. Çfarë ëndërronte ajo? Të bëhej mësuese letërsie, t’u lexonte nxënësve poezi, të vinte në skenë shfaqje shkollore. Të udhëtonte në Shkodër dhe të shëtiste rrugëve të saj gjatë netëve të bardha të verës. Të dashuronte me një dashuri të madhe, ku dy njerëz shohin në të njëjtin drejtim.
Ç’u bë me atë vajzë? Ku humbi?
U regjistrua në pedagogji. Në vitin e dytë njohu Krenarin, u dashurua marrëzisht dhe në të tretin priste fëmijën. Mori pushim akademik. “Për çfarë të duhet universiteti?” – i tha ai. – “Unë do të punoj. Ti do të rrisësh fëmijët dhe do të mbash shtëpinë. Ky është misioni i gruas.” Dhe ajo besoi. E la fakultetin. Ëndrra për t’u bërë mësuese u varros nën pelena dhe tenxhere.
Në Shkodër nuk shkoi kurrë. Sa herë e përmendte, Krenari gjente arsye: shtrenjtë, fëmijët të vegjël, më mirë të mbillnim patate në fshat.
Dashuria… ndoshta ekzistoi në fillim. Por u tret dalëngadalë, u kthye në zakon, në rutinë, në një rregullore të pashkruar ku ai ishte kryetari dhe unë zbatuesja. Ai shikonte televizorin. Unë shikoja nga dritarja.
Dhe gjatë gjithë këtyre viteve, pranë meje ishte Luljeta. Fija e vetme që më lidhte me vajzën e fotografisë. E vetmja që i mbante mend ëndrrat e mia. Që dinte se unë nuk doja vetëm supë dhe qofte, por edhe poezinë e Ahmatovës, filmat e Tarkovskit, aromën e jargavanit pas shiut.
Krenari nuk po përpiqej të më hiqte një mike. Ai donte të këpuste atë fije të fundit. Të më zhveshte nga vetja. Të bënte që nga vajza që qeshte me fustan me pika të mos mbetej as kujtim.
Në atë çast gjithçka u qartësua. Frika u shpërnda. Dyshimet u shuan. Mbeti vetëm një qartësi e ftohtë, e prerë si xham. E dija çfarë duhej të bëja.
Në mbrëmje, Krenari u kthye nga puna. Kaloi pranë meje pa folur, ndezi televizorin. Po përpiqej sërish me heshtjen, armën e tij të preferuar. Por nuk e dinte se unë tashmë nuk isha më ajo e vjetra.
Hyra në dhomë me fotografinë në dorë. Nuk ishte për t’ia treguar atij. Ishte për mua. Talismani im. Mburoja ime.
U afrova dhe fola pa ngritur zërin:
– Duhet të flasim.
Ai ngriti sytë, i bezdisur.
– Nuk kam ç’të them. Pres përgjigjen tënde.
– Do ta marrësh, – i thashë. – Por më dëgjo më parë. Jo si burrë me gruan. Thjesht si njeri me njeriun.
Ai heshti. E mora si leje.
– Krenar, kemi tridhjetë e pesë vjet bashkë. Të kam lindur dy fëmijë. Kam mbajtur shtëpinë, kam gatuar, larë, krijuar rehati. Kam hequr dorë nga ëndrrat e mia, nga puna ime, që të jem bashkëshorte dhe nënë e mirë. Unë…